|
dinsdag, 15 november 2005 14:02 |
JAAP LOS:
SCHRIJVEN MET ONZICHTBAAR LICHT:
INFRAROODFOTOGRAFIE
Jaap Los wilde weer eens wat anders dan alsmaar kleurenfoto's maken. Hij koos voor de infraroodfotografie. "Moeilijk is het niet", zegt hij, maar hij heeft de ervaring en hij beheerst de techniek. Zeker in het begin komt er nogal wat bij deze vorm van fotografie kijken.
"Daar kom ik zo op terug,"zegt Jaap Los keer op keer. Het is hem niet kwalijk te nemen, want de vragen over infraroodfotografie vliegen hem om de oren. "Hoe ziet infraroodfilm sneeuw?", "Welke sluitertijd moet je toepassen?", "Lith-wat-fotografie?". Jaap Los vertelt geen gemakkelijk verhaal in een wereld van fotografen die zijn gewend te werken met bestaand licht. Los werkt met licht dat weliswaar bestaat, maar voor gewone ogen niet zichtbaar is: het infraroodlicht. Fotograferen is schrijven met licht, maar infraroodfotografie is schrijven met onzichtbaar licht.
Spectrum
 Met onze eigen ogen zien we een groot aantal kleuren. Maar eigenlijk bestaan er veel meer soorten straling - want daaruit bestaat licht - die we niet kunnen zien. Wat we zien heet het spectrum. Aan de een kant ervan zit bijvoorbeeld het ultraviolet licht. Dit licht heeft een golflengte van ongeveer 250-300 nanometer (een nanometer is 1 miljoenste millimeter). Aan de andere kant van het spectrum begint het infrarood. Dit licht begint bij een golflengte van ongeveer 700 nanometer - te lang voor onze ogen - maar een speciale film kan deze straling wel vastleggen. Infrarood heeft overigens niets te maken met warmtefotografie, zoals militairen die gebruiken. Warmtestraling zit nog veel verder weg van het spectrum dan infrarood. Bij infraroodfotografie is alleen foto's kijken niet genoeg. Er hoort een technisch verhaal bij om een beetje te kunnen snappen wat Los nu eigenlijk doet.
Ploeteren
Een aantal jaren geleden begon hij ermee. Hij leerde zichzelf de technieken en neusde heel veel rond op Internet wanneer zijn experimenten dreigden te stranden. "Ik ben maar een ploeterende amateur," brengt hij uit. In het begin is het bijvoorbeeld ploeteren met de infraroodfilm zelf. Los gebruikt enkel de High Speed Infrared van Kodak ("Dit is de enige film die het echte infrarood waarneemt"), maar dat is wel even wennen. De film mag alleen in het volkomen duister geladen worden. Het plastic kokertje openmaken is voldoende om de film volledig te bederven. Er staat wel een waarschuwing op het doosje, maar beginners gooien zo bijna 22 gulden weg, enkel door "even te willen kijken".
Lichtkrans
Infraroodfilm bestaat uit ontzettend dun materiaal. "De eerste keer glipte de film me zo uit de handen en later uit de ontwikkelspoel, " vertelt Los. Op de achterkant van de film ontbreekt een anti-halolaag en dat maakt de film zo dun. Er zit geen steunlaagje achter, zoals bij een gewone film dat voorkomt dat licht van de achterwand van de camera terugkaatst. Bij infraroodfilm kan dit wel en het effect is, dat lichte partijen in de foto een soort straling krijgen, een lichtkrans.
Onzichtbaar licht
Een voorbeeld maakt het direct duidelijk. Los laat een foto zien met boombladeren en gras erin. Het lijkt een zwartwit foto, maar dan een die niet klopt. De bladeren en het gras zijn licht van kleur, de lucht is donker en een houten bankje is bijna doortekend zwart. Het principe van infraroodfotografie is meteen duidelijk. Onzichtbaar licht wordt teruggekaatst. Bij bladeren en gras gaat dit heel goed. Geverfd hout of water bijvoorbeeld reflecteren geen infrarood en worden dus zwart weergegeven op een afdruk. "Ik pretendeer niet dat het allemaal mooie foto's zijn, maar ze zijn typisch infrarood," zegt Los er nog bij.
Filter
Een infraroodfilm alleen is niet voldoende voor deze vorm van fotografie. Het licht moet eerst gefilterd worden voor het de film bereikt. Met een rood- of zwartfilter wordt licht weggehouden dat niet tot het infrarood behoort. Een zwartfilter maakt scherpstellen natuurlijk erg lastig. De Nederlandse infraroodfotograaf Willem Jan Markerink vond de oplossing door een stukje filter vlak achter de sluiter te plakken van een spiegelreflexcamera. Met zo'n filter tussen de geleiderails voor de film kun je zelf toch alles zien en krijgt de film alleen infraroodlicht.
Handicap
Het meest lastige bij infraroodfotografie is nog het inschatten van de belichting. Jaap Los maakte in elk geval altijd vijf opnamen met verschillende belichtingen. Bij gebruik van een roodfilter wordt er belicht alsof de film 640 ISO is, bij een zwartfilter wordt dat 25 ISO. Een zonsopgang of -ondergang gooit de boel nog verder in de war. Dan wordt de film belicht als 1000 ISO. Een infraroodfotograaf moet dan nog een laatste handicap overwinnen van het fotograferen van onzichtbaar licht: de scherpstelling klopt niet met wat de camera zegt. De instelling moet wat korter zijn om het juiste licht vast te leggen. Een onderwerp op 5 meter weg wordt op 4.50 meter scherpgesteld. Flink diafragmeren helpt ook natuurlijk, maar aan een autofocuscamera heb je niks.
Moeilijk
 "Het is niet moeilijk,"zegt Jaap Los. Maar hij zegt er ook bij, dat "je een beetje moet leren zien hoe de foto er uit komt." Kortom, infraroodfotografie vraagt om heel wat ervaring, zodat bijvoorbeeld sneeuw hetzelfde effect gaat geven als bladgroen: het terugstralen van het infrarood. Na jarenlang fotograferen weet hij inmiddels dat tegen de zon in fotograferen, of met de zon schuin in de camera een lichte lucht geeft. 'Traditioneel' fotograferen met de zon in de rug, geeft een inkzwarte lucht. Eigenlijk hetzelfde effect als bij een kleurendia, waar de lucht heel erg blauw wordt bij het fotograferen met de zon in de rug.
Krachtig
Los is begonnen met 'krachtig werk', waarbij veel contrast is te zien. Maar inmiddels is hij deze fase allang voorbij en kijkt naar nuances in het licht. Behalve bij de opname probeert hij deze nuances ook aan te brengen in de afdruk van een infraroodfoto. Zijn jongste project is het maken van een lith-afdruk van een infraroodnegatief. Met deze techniek ziet een foto eruit als een pentekening, maar dan een die bovenop het (speciale) papier ligt. De tint is bruinachtig, ouderwets en tegelijk onwaarschijnlijk krachtig. Het is een verrassing dit werk te zien. "Ik wil gewoon wat anders, daar ben je toch fotograaf voor," zegt de 64-jarige fotograaf. "Niet altijd dezelfde kleurenfoto's maken."
Hans van Dijk
Jaap Los was 25 november 1999 te gast bij de club.Hij heeft een eigen homepage op Internet met infraroodwerk en veel uitleg in het Engels.
|
Artikelen 
